محمد رضا طباطبايى تبريزى
27
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى )
سبب مىشد تا كسانى راه خشكى را ترجيح دهند . وى دربارهء اعتبارى كه راه دريايى به دست آورده و سبب تضعيف اهميت و شوكت حمل شامى شده است ، مىنويسد : در خارج معمورهء مكه ، ميدان وسيعى است براى ورود و خروج حمل شامى به مكه . شكوه و رونق حمل شامى و ديگر حملها از جهت مسافرين حجاج از راه دريا نسبت به سنوات سابقه تفاوت كلّى يافته ؛ به قسمى كه جمعى از حملهداران عرب و عجم پريشان شده و ترك حملهدارى كردهاند . رييس حملهداران حجاج ايرانى ، حاجى محمد شيرازى است كه مدتى عمر خود را در اين راه بهسر برده و خدمات شايسته به دولت و ملّت كرده و مىكند . در اين چند سال به واسطهء قلّت حجاج ، خيلى متضرّر و مقروض گشته است . از نظر نويسندهء ما ، بهترين راه براى رفتن به حج ، راه دريا بوده و به هيچ روى نمىبايست كسى فريب تبليغاتى را بخورد كه بر ضدّ راه دريايى صورت مىگيرد . باتوجه به خاطرات مربوط به خطرناك بودن راههاى دريايى و معطلىهاى فراوان در جده ، به خصوص در راه درياى از بوشهر به جده ، انسان مىتواند تصوّر كند كه هر زائرى از هر راهى رفته ، از آن پشيمان شده و آرزو مىكند كه اى كاش از راه ديگر رفته بود . به هر روى وى در مقدمهء كتابش در اينباره مىنويسد : براى مسافرت و وصول مقصود ، در باب انتخاب طرق به عقيدهء كسان با تجربه و آنانى كه هردو راه دريا و خشكى را مكرّر ديدهاند ، راه دريا را اسهل و مرجّح دانستهاند كه يا از درياى مازندران عبور كرده ، از راه اسلامبول عازم باشد و يا از راه دجله يا شط بغداد به بصره و از آنجا به جدّه برود ، و يا آنكه از راه بوشهر ، كه پانزده روز به جدّه مىرسد ، برود كه مايهء آسودگى و امنيّت و قلّت ركوب و نزول و عدم تضييع اوقات در اين راهها است و چندين دلايل عديده نيز دارد كه اينجا موقع بسط آن نيست ، ولى در راه سلطانى حاجى بايد چهل روز تا ورود به شام قطع مسافت نمايد و از شام تا به مدينه ، چهل منزل در بالاى شتر قرار گيرد ، نه لذّت خواب را بداند و نه حظّ سفر را ببيند . غير از ركوب و نزول در شبانه روز شغلى ندارد .